Bir Hedef Şehir Amorium

Anadolu'nun tarih boyunca farklı siyasi güçler arasındaki mücadelelere sahne olması, önemli güzergâhlar üzerinde bulunan bazı şehirlerin askerî, siyasi ve iktisadi bakımdan öne çıkmasına sebep olmuştur. Günümüzde Afyonkarahisar'ın Emirdağ ilçesi sınırları içerisinde kalıntıları bulunan Amorium da bu şehirlerden biridir. Eski çağlardan itibaren Anadolu'nun önemli ulaşım ağlarıyla irtibatlı olan şehir, Roma döneminde giderek gelişmiş, Doğu Roma hâkimiyeti sırasında ise Anadolu'nun başlıca askerî ve idari merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Anadolu eyaletinin merkezi olması, güçlü surları, İstanbul'a uzanan yollar üzerindeki konumu ve "Amorium Hanedanı" olarak bilinen üç imparatorun memleketi olması, şehrin önemini daha da artırmıştır. Bu çalışma, Amorium'un tarihî gelişimini ve İslam-Doğu Roma mücadelesindeki yerini uzun bir tarihî süreç içerisinde incelemektedir. Bu doğrultuda öncelikle şehrin coğrafî konumu, adının kökeni, eski çağ ve Roma dönemlerindeki gelişimi, Doğu Roma devrinde kazandığı askerî, idari ve dinî hüviyet ele alınmıştır. Selmân-ı Fârisî'nin İslâm'dan önce Amorium'da bulunmasına ilişkin rivayetler çerçevesinde şehrin Araplarla erken dönemdeki bağlantıları da değerlendirilmiştir. Ardından Hz. Peygamber (s.a.s.) döneminde başlayan Müslüman-Rum ilişkileri ile Hulefâ-yı Râşidîn, Emevî ve Abbâsî dönemlerinde Anadolu'ya gerçekleştirilen seferler incelenmiş, İstanbul'un Müslümanlar açısından önemli bir hedef hâline gelmesiyle birlikte Amorium'un İslâm ordularının karşısına neden tekrar tekrar çıktığı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın merkezinde, bu uzun tarihî sürecin en dikkat çekici safhasını teşkil eden 223/838 tarihli Büyük Amorium Seferi bulunmaktadır. Doğu Roma İmparatoru Theophilos dönemindeki gelişmeler, Zibatra ve Malatya'ya yönelik saldırılar, Muʿtasım Billâh'ın sefer hazırlıkları, Abbâsî ordusunun Anadolu'ya girişi, Dazimon Muharebesi, Ankara'nın ele geçirilmesi, Amorium'un kuşatılması ve şehrin zaptı kaynaklar ışığında ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Sefer sonrasında meydana gelen gelişmeler, seferin Doğu Roma ve Abbâsîler üzerindeki etkileri, Ebû Temmâm'ın "Fethu Ammûriye" kasidesi ile Amorium'un sonraki tarihî seyri de araştırmanın kapsamına dâhil edilmiştir. Çalışmada İslam tarihi kaynakları ile Doğu Roma kronikleri, coğrafya, biyografi ve edebiyat eserleri, arkeolojik veriler ve modern araştırmalar karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Böylece Amorium'un tarihî yeri coğrafî konumu ve yüzyıllar boyunca üstlendiği askerî, siyasî ve stratejik işlevler çerçevesinde ortaya konulmaya çalışılmıştır.