İnsan Fiilleri Tartışmaları;Akâʾid-i Aduddiyye Literatürü Ekseninde Bir Analiz

İnsan fiilleri yani insanın özgürlüğü ve ahlâkî sorumluluğunun nasıl tesis edileceği sorunu, İslâm düşüncesinin en eski ve köklü problemlerinden biridir. Problemin çözümüne dair sarf edilen çabalar neticesinde ilk dönemlerde Allah'ın zâtının ve sıfatlarının mutlaklığından hareket eden cebir, insanın ahlâkî sorumluluğunu merkeze alan kader/tefvîz ve bahse konu yaklaşımlar arasında orta bir yol tutmaya çalışan kesb olmak üzere üç farklı yaklaşım ortaya çıkmıştır. Ancak süreç içerisinde sözü edilen yaklaşımlar etrafında yapılan farklı yorumlara ek olarak filozofların da tartışmalara dahil olmasıyla problem daha da genişlemiş ve derinleşmiştir. Bu durum bir taraftan insan fiilleri meselesini daha girift bir hale getirirken, diğer taraftan bu konuda oldukça zengin bir birikimin ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Modern dönemde insan fiilleri problemi üzerine yapılan çalışmaların kâhir ekseriyeti, söz konusu problemi belli bir kişi veya ekol ekseninde ele almaktadır. Elinizdeki bu çalışma ise insan fiilleri problemini Akâʾid-i Adudiyye üzerine gelişen literatürün tamamını dikkate alarak şârih ve muhaşşîlerin efʿâl-i ibâd meselesinde ortaya çıkan farklı çözüm önerilerine ilişkin görüş, değerlendirme ve katkılarını mukayeseli bir şekilde incelemektedir.