Dinin Bireysel Tabiatı

İnsanoğlu yaratılışı gereği akıl, hürriyet ve irade sahibi bir varlık olmasına rağmen, tarihsel süreçte bu nitelikler çeşitli politik ve dini saikler sebebiyle işlevsizleştirilmiştir. İktidar mekanizmaları ve toplumsal alt birimler olan dini gruplar, bireyi sorgusuz sualsiz kitle hareketlerine eklemlemeyi hedefleyerek şahsi iradeyi baskılamışlardır. Bu çalışma, İslam düşüncesi ekseninde bireyin konumunu yeniden tespit etmeyi ve dinin bireysel/şahsi mahiyetini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında öncelikle insanı insan kılan nitelikler ve bireyin toplum içindeki yeri, felsefi ve dini perspektifler üzerinden ele alınmaktadır. Batı literatüründeki birey ve bireycilik kavramlarının tarihsel gelişimi tahlil edilerek, modernleşme ve sekülerleşmenin bir sonucu olan benmerkezci “bireyselleşme” ile İslam'ın öngördüğü sorumluluk sahibi “şahsiyet” arasındaki farklar irdelenmektedir. İslam'ın temel kaynağı olan Ku'an'ın, öncelikle inançlı ve ahlaklı bireyleri inşa etmeyi, ardından bu bireylerden müteşekkil bir toplum kurmayı hedeflediği savunulmaktadır. İslam öğretisinde dini sorumluluk; iman, dua, takva ve ahiret hesabı gibi kavramlar çerçevesinde tamamen bireysel bir mahiyet arz eder. Hz. Âdem kıssasındaki “emanet” ve “halifelik” vurgusu, insana bahşedilen irade hürriyetinin ve şahsi mesuliyetin temel dayanağıdır. Çalışmanın son bölümünde, dini sorumluluğun toplumsal boyutları “ümmet” ve “emr-i bi'l-maruf” ilkeleri üzerinden değerlendirilmekte; bireyin modern seküler dünya ile geleneksel baskıcı yapılar arasında sıkışmadan, kendi hür iradesiyle nasıl bir ahlaki şahsiyet inşa edebileceği tartışılmaktadır. Sonuç olarak İslam'ın, bireyi esas alan ve onda sarsılmaz bir sorumluluk bilinci tesis ederek toplumsal barışı hedefleyen bütüncül bir bakış açısı sunduğu ortaya konulmaktadır.