Hikmetten Hükme

Bu çalışma, fıkhın doğuşundan mezhepleşme sürecine kadar uzanan tarihî ve ilmî gelişimi bütüncül bir çerçevede incelemektedir. Eserin hareket noktası, fıkhın yalnızca amelî hükümlerden oluşan teknik bir disiplin olmadığı, insanın varlık gayesi, vahyin rehberliği ve Allah'ın rızasına uygun yaşama sorumluluğuyla doğrudan bağlantılı olduğudur. Bu sebeple önce insanın yaratılış gayesi, nübüvvet, vahiy ve Hz. Peygamber'in rehberliği ele alınmış, ardından fıkhî düşüncenin Hz. Peygamber dönemindeki ilk görünümleri incelenmiştir. Sahabenin nassları anlama biçimleri, lafız ve mâna merkezli eğilimleri, sünnet bilgisindeki farklılıkları ve değişen şartlar karşısında ortaya koydukları ictihadlar çeşitli örnekler üzerinden değerlendirilmiştir. Tâbiîn döneminde Medine, Mekke, Kûfe, Basra ve Şam gibi ilim merkezlerinde şekillenen rivayet ve re'y eğilimleri takip edilmiş, bu birikimin müctehid imamlar döneminde daha sistemli fıkhî yaklaşımlara dönüşmesi açıklanmıştır. Çalışmada Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin ortaya çıkışı, usûl ve delil anlayışları, talebe çevreleri, tedvin faaliyetleri ve yayılma süreçleri karşılaştırmalı biçimde ele alınmıştır. Mezhepleşmenin yalnızca imamların şahsî görüşlerinden değil, ictihad, tahrîc, tercih, fetva, nakil, hilâf, cedel, münazara, ihtisar ve şerh faaliyetlerinden oluşan uzun bir ilmî süreçten doğduğu gösterilmiştir. Sonuç olarak mezhep farklılıklarının dinî parçalanmadan ziyade, aynı
kaynaklara bağlı fakihlerin nassları anlama, delilleri değerlendirme ve yeni meseleleri çözme biçimlerindeki ilmî farklılıkların sonucu olduğu vurgulanmıştır. Mezhebe intisabın ilmî birikimi koruyan ve aktaran işlevine dikkat çekilirken, mezhep taassubu, keyfî telfîk ve ruhsatları takip etme anlayışı da eleştirilmiştir.