Kelâm ile Felsefe Arasında Nasîrüddin Tûsî’de Nedensellik

Bu çalışmada, kelâmî ve felsefî düşüncenin büyük ölçüde mezcedildiği on üçüncü yüzyılın önemli temsilcilerinden biri olan Nasîrüddin Tûsî'nin metafizik açıdan nedensellik anlayışı incelenmektedir. Onun Tanrı'nın âlemi var etmesine yönelik görüşlerinin kelâmî ve felsefî izler taşıdığı, her iki yaklaşımı eleştirel bir süzgeçten geçirerek nasıl bir sonuca ulaştığı ortaya konulmakta ve ulaştığı sonucun özgünlüğü değerlendirilmektedir. Bu minvalde Tûsî'nin Tecrîdü'l-akāid, Şerhu'l-İşârât ve't-tenbîhât ve Telhîsu'l-Muhassal başta olmak üzere tüm eserleri incelenmiş, eserlerinin telif sebebi ve muhatabı dikkate alınarak görüşleri yorumlanmıştır. Nedensellik düşüncesi; varlık ve uluhiyet konuları ekseninde tartışılmıştır. Araştırma kapsamında; nedensellik meselesinin özünü oluşturan varlıkların taksimi, zorunlu ve mümkün varlık arasında tesis edilen ilişkinin niteliği, mahiyetlerin müessir karşısındaki durumu ve sudûr nazariyesi konu edinilmiştir. Birden çokluğun sâdır olmasının imkânı ve teselsül konusundaki değerlendirmeleri incelenmiştir. İlâhî zât ve sıfatların nedensellik ilişkisindeki konumu ve işlevi, çeşitli tanrı tasavvurları gibi konularda nedensellik anlayışının uluhiyet bahislerindeki izdüşümleri ele alınmıştır. Tûsî, Tanrı-âlem ilişkisine dair kendisinden önce ortaya konulan yaklaşımlara yönelik eleştirileri dikkate alarak kadîm âlemi fail-i muhtâra isnad etme girişiminde bulunmuştur. O, ilâhî iradeyi tam illetin bir unsuru sayarak âlemin kıdemini bu irade ile temellendirmiştir. “Birden ancak bir çıkar” ilkesine bağlı kalmış, çokluğu itibar ve cihetler üzerinden açıklamıştır. Ayüstü âlemde bulunan varlıkların sayısına ilişkin bilgilerin kesinlik içermediği ve bunların temsilî olduğuna dair açıklamalarıyla sudûr nazariyesine katkı sağlamıştır. Öte yandan ilâhî ilmin, sudûrun zorunluluğunun kaynağı olduğuna dair görüşü kabul etmeyerek nedensellik anlayışının merkezine iradeyi yerleştirmiştir. Bu yönleriyle Tûsî'nin nedensellik düşüncesi, Tanrı-âlem ilişkisini zorunluluk ve irade bağlamında yorumlayarak felsefî miras ve kelâmî hassasiyeti bir araya getiren özgün bir örnek olarak değerlendirilebilir.