Kur’ân Tarihi Kaynakları

Geschichte des Qorâns, Theodor Nöldeke'nin Kur'ân tarihi hakkında kaleme aldığı ve yaklaşık bir asra yaklaşan süre içerisinde Nöldeke ekolüne mensup Friedrich Schwally, Gotthelf Bergsträßer ve Otto Pretzl'in katkılarıyla tamamlanan bir kitaptır. Her üç yazar da kitaba muhteva açısından katkı sağladıkları gibi kaynak bakımından da kitabın zenginlik kazanmasına yardımcı olmuşlardır. Çalışmamızda Geschichte des Qorâns'ın sayı bakımından beş yüze yaklaşan kaynakları üzerinde durulmuştur. Çalışmamızın temel kaynağı, Nöldeke ve üç yazarın katkılarıyla tamamlanan Geschichte des Qorâns'ın ikinci (Leipzig: Dieterich'sche Verlagsbuchhandlung, 1909-1919-1938) baskısıdır. Nöldeke tarafından yazılan kitabın 1860 yılında gerçekleştirilen ilk baskısına müracaat edildiği gibi Kur'ân ve kırâatler üzerine önemli neşir ve te'lif çalışmaları yapan Bergsträßer ve Pretzl'in çalışmalarına da başvurulmuştur. Adlarını vereceğimiz bütün kaynaklara bazı istisnalar dışında ulaşıldığı gibi kitabın referansları arasında önemli bir yer teşkil eden makalelere de birkaçı dışında ulaşılmıştır. Çalışmamızı hazırlarken üç ciltlik kitabın 1938 yılındaki neşrinden sonra yapılan çalışmalara da tarafımızdan müracaat edilmiştir. Çalışmamız bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde İslâmi kaynaklara ikinci bölümde Batılı kaynaklara yer verilmiştir. İslami kaynaklar olarak, başta İstanbul olmak üzere Berlin, Gotha ve diğer bazı şehirlerdeki müze ve kütüphanelerdeki el yazma mushaflar zikredilmiş ayrıca tefsir, ulûmu'l-Kur'ân, hadis, siyer, tarih, tabakât/biyografi, coğrafya, bibliyografya, lugat, gramer, genel kültür, edebiyat, sözlük, fıkıh, akaid, ahlak ve reddiye başlıkları altında Geschichte des Qorâns'ın kaynaklarına yer verilmiştir. Kaynaklardan bazılarının yazma nüshalarına yer verildiği gibi matbu nüshalarına da yer verilmiştir. İkinci bölümde Batılı kaynaklar ana başlığı altında başta Kitab-ı Mukaddes ve Talmud olmak üzere Kur'ân ve hadis araştırmaları, siyer-tarih, linguistik, literatür, paleografi, seyahat, hatıra ve çeşitli konular alt başlıklarıyla Geschichte des Qorâns'ın kitap ve önemli sayıda makale referansları zikredilmiştir. Geschichte des Qorâns'da bir iki küçük hata dışında genelde iktibasların doğru bir şekilde yapıldığı, bilgilerin tarafsız bir şekilde aktarıldıkları ve kaynakların genelde verimli bir şekilde kullanıldığını söyleyebiliriz. Geschichte des Qorâns, başta Almanya olmak üzere Batı'da Kur'ân, linguistik ve diğer alanlardaki araştırmalarda sonradan gelenlere öncülük etmiş, kaynaklar bakımından da geride büyük bir hazine bırakmıştır.