Müntehâ’l-Medârik Dîbâcesi

Ekberî ekole mensup sûfîler, İbnü'l-Fârız'ın, seyr ü sülûk hâllerini anlatan Nazmü's-Sülûk isimli kasidesine ilgi göstermiş ve şerhler yazmışlardır. Saîdüddin el-Fergânî de Müntehâ'l-Medârik isimli şerhiyle bu ekoldeki ilk temsilcilerdendir. Müntehâ'l-Medârik'in şerh kısmı ayrı bir kitap olarak önceden basılmış olup müstakil bir eser hüviyetindeki Dîbâce'de, kasidede ifade edilen hikmet ve marifet merkezli yüksek tasavvuf anlayışının bir nevi teorik zemini ele alınmaktadır. Dîbâce, “asıl” olarak isimlendirilen dört ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde ilâhî isimlerin anlamlarını açıklamak maksadıyla, söz konusu isim ve sıfatların içinden fer‘î olanların asıl olanlardan bir kasıt ve teveccühle beraber ve geri kalan isimlerin de bu ulu isimlerden nasıl neş'et ettiği; ikinci bölümde ruhlar mertebesi, melekût âlemi ve bunların ceberût makamından tahakkuk ve taayyünleri; üçüncü bölümde misal âleminin taayyünü ve Hz. Âdem'in (as.) sûreti oluşa gelinceye değin cisimlerin mertebeleri; dördüncü bölümde ise insanın varoluş tarzı/neş'eti, hâl ve aşamaları, ayrıca tutulduğunda insanı hızlıca hedefe götüren doğru yol anlatılmaktadır. “Hiç kimse hakikat ilminin meselelerini onun kadar sağlam ve mazbut olarak açıklamamıştır.” Molla Câmî