Mutezileʼde İnsan Psikolojisi

Bu çalışma bir giriş ve üç ana bölümden oluşmaktadır. Girişte konunun incelenme nedeni üzerinde durulmuş, ayrıca güdü (dâʿî) başta olmak üzere eserde yer verilen önemli kavramlar hakkında terminolojik bilgiler verilmiştir. Birinci anabölümde ise konunun fikrî ve tarihî arka planı incelenmeye çalışılmıştır. Bu bölümün ilk kısmında, Mu‘tezile'nin insana olan ilgisi kelâm tarihi açısından mukayeseli olarak ortaya konmakta, ardından bu bağlamda özgürlük ve sorumluluk kavramlarına dikkat çekilmektedir. Bu alt bölümün son kısmında ise Mu‘tezile'de insan tanımlarına yer verilmiş böylece onların ruh-beden ilişkisi bağlamında insana bakışı üzerinde durulmuştur. Birinci bölümün ikinci kısmında ise Kâdî öncesinde kelâm ve felsefe geleneğinde güdü kavramı araştırılmış böylece müellifimizin tevarüs ettiği bilimsel alt yapı tespite çalışılmıştır. Kitabın ikinci ana bölümünde ise Kâdî Abdülcebbâr'da insan fiilleri konusu ele alınmıştır. Burada düşünürün fiil tasnifleri ile davranışın oluşumunda etkin rol verdiği; hayat, ilim, kudret ve irade kavramlarına bakışı, sonraki bölüme ışık tutması bakımından incelenmiştir. Çalışmanın son ve asıl bölümünde ise Kâdî Abdülcebbâr'ın davranış sisteminde ve insanın psikolojik yapısında önemli yer verdiği güdüler ile onların fiil üzerindeki etkileri üzerinde durulmuştur. Bu anabölüm iki kısma ayrılarak toplam sekiz başlık altında incelenmiştir. İlk kısımda güdüler-fail ilişkisi üzerinde durulmuş; insanı fiile sevk eden bu iç güçlerin, failin bilgisi, gücü, özgür seçimi ve ihtiyaçları ile irtibatı ele alınmıştır. Bu bölümün ikinci kısmında ise güdülerin davranışla ilişkisi incelenmiş, başlıklar hâlinde; güdülerin insan doğası (ṭabʿ), zorunlu davranış (ilcâʾ), ilâhî fiil ve dolaylı fiiller (tevlîd) ile olan ilişkisine yer verilmiştir. Çalışma, elde edilen sonuçların özet olarak verildiği bir sonuç ve kaynakça bölümü ile sona ermektedir.